Back to top

Ook in tijden van crisis en oorlog wordt het kerstfeest gevierd. Op Oorlogsbronnen.nl zijn veel foto’s te vinden van militairen die kerst vieren, bijvoorbeeld in 1939.

Nadat in augustus 1939 de algemene mobilisatie is afgekondigd worden militairen door heel Nederland ingekwartierd en zijn vaak ver van huis. Er zijn ongeveer 40.000 Nederlandse militairen gemobiliseerd om zich voor te bereiden op een eventuele Duitse inval. In de winter van 1939 tuigen zij kerstbomen op en maken het samen gezellig.

Mobilisatiealbum van J. van Ingen te Leiden en Haarlem, 29 augustus 1939. Kerstmis 1939 : bij de kerstboom in de kantine
Vervaardiger, datum
Jan van Ingen
Collectie
Nationaal Militair Museum
trefwoorden
  • nederlandse strijdkrachten
  • kerstmis
  • mobilisatie
beschrijving
Mobilisatiealbum van J. van Ingen te Leiden en Haarlem, 29 augustus 1939. Kerstmis 1939 : bij de kerstboom in de kantine
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/ea2d6b8c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/80aa19c1-cca0-3937-c90a-68eb2c0b1a0a
Nationaal Archief (1939-01-01, 1950-01-01)
Fotocollectie Van de Poll (1939-01-01, 1950-01-01)
Vervaardiger, datum
1939-01-01, 1950-01-01
Collectie
Nationaal Archief
trefwoorden
  • militairen
  • kerstbomen
beschrijving
Nederlandse militairen zingen kerstliederen
http://www.gahetna.nl/collectie/afbeeldingen/fotocollectie/zoeken/weergave/detail/q/id/aeedf9f2-d0b4-102d-bcf8-003048976d84
Nationaal Archief (1939-01-01, 1950-01-01)
Fotocollectie Van de Poll (1939-01-01, 1950-01-01)
Vervaardiger, datum
1939-01-01, 1950-01-01
Collectie
Nationaal Archief
trefwoorden
  • militairen
  • kerstbomen
beschrijving
Nederlandse militairen tuigen een kerstboom op
http://www.gahetna.nl/collectie/afbeeldingen/fotocollectie/zoeken/weergave/detail/q/id/aeedfb78-d0b4-102d-bcf8-003048976d84
'Kerstmis 1939; mobilisatie.' Ergens in Nederland wordt tijdens de mobilisatiedagen ook kerst gevierd. (december 1939)
Vervaardiger, datum
december 1939
Collectie
Oorlogsmuseum Overloon
trefwoorden
  • kerstmis
  • mobilisatie
  • inkwartiering
  • recreatie
beschrijving
'Kerstmis 1939; mobilisatie.' Ergens in Nederland wordt tijdens de mobilisatiedagen ook kerst gevierd.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/926fac70-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/a5e6b792-e54a-18c9-ded3-430a8ca1ab37

Liefdadigheid

Tijdens de bezetting van Nederland vieren veel Duitse militairen het kerstfeest in Nederland. Net als de Nederlandse soldaten tijdens de mobilisatie van 1939 zetten zijn een kerstboom neer en vieren samen het kerstfeest. Niet alleen Duitse militairen vieren kerst, ook het Duitse bestuur doet dit. Zo bezoekt Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart verschillende kerstfeesten voor gewonde soldaten en kinderen waarbij ook de kerstman aanwezig is. Tijdens de kerstdagen laat de Duitse bezetter zich dus van zijn beste kant zien. Arme kinderen krijgen kadootjes en er wordt gecollecteerd voor de Winterhulp.

Nederlands Instituut Militaire Historie (1941 / 1944)
Luftwaffe vliegers bij de kerstboom. (1941 / 1944)
Vervaardiger, datum
1941 / 1944
Collectie
Nederlands Instituut Militaire Historie
trefwoorden
beschrijving
Luftwaffe vliegers bij de kerstboom.
http://nimh-beeldbank.defensie.nl/memorix/887819b7-2eb2-66d7-d0f1-63a539c62543
Kerstviering door de Luftwaffe 'Horstkompanie' op vliegveld (Fliegerhorst )  Schiphol. (1940-12 / 1940-12)
Vervaardiger, datum
1940-12 / 1940-12
Collectie
Nederlands Instituut Militaire Historie
trefwoorden
  • samenleving
  • vastgoed
  • vliegvelden
  • terreinen
  • conflicten
  • vliegveld schiphol
  • strijdkrachten
  • luftwaffe
  • duitse strijdkrachten
  • kerstmis
  • infrastructuur
  • defensie
  • tweede wereldoorlog
beschrijving
Kerstviering door de Luftwaffe 'Horstkompanie' op vliegveld (Fliegerhorst )  Schiphol.
http://nimh-beeldbank.defensie.nl/memorix/66984d24-e63b-34ba-e113-2c7abdf0a20e
Een Duitse onderofficier (kok) viert kerstmis in de kazerne.
Collectie
Historisch Centrum Leeuwarden
trefwoorden
  • wereldoorlog ii
  • militairen
  • wehrmacht
  • kerstmis
beschrijving
opm_negatieven: Collectie H.A. Rollema
https://historischcentrumleeuwarden.nl/beeldbank/2721494e-aeaa-11e3-98d8-cf08da868f0f
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1941 -1944)
Dr. Seyss-Inquart. Op een kerstfeest (1941 -1944)
Vervaardiger, datum
1941 -1944
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • kerstmis
  • feesten
  • seyss-inquart, arthur
  • ontmoetingen
beschrijving
Dr. Seyss-Inquart. Op een kerstfeest
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/10e665b8-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/2d4e1210-ebcb-ba15-20e0-cc87a8517609
Weihnachtsfest in einen Deutschen Lazarett in Holland. Im Marinelazarett fand am Samstagnachmittag ein Weihnachtsfest für die Verwundeten statt, dem auch der Reichskommissar Dr. A. Seyss-Inquart und der Wehrmachtsbefehlshaber i.d. Niederlanden General der Flieger Fr. Christiansen beiwohnten. Sämtliche Gäste wurden ebenfalls vom Weihnachtsmann bedacht, auch der Reichskommissar u. der Wehrmachtsbefehlshaber wie unser Bild zeigt. (1940-12-22)
Vervaardiger, datum
1940-12-22
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • christiansen, friedrich christian
  • maaltijden
  • wehrmacht
  • kerstmis
  • nazi's
  • seyss-inquart, arthur
  • ziekenhuizen
  • officieren
beschrijving
Weihnachtsfest in einen Deutschen Lazarett in Holland. Im Marinelazarett fand am Samstagnachmittag ein Weihnachtsfest für die Verwundeten statt, dem auch der Reichskommissar Dr. A. Seyss-Inquart und der Wehrmachtsbefehlshaber i.d. Niederlanden General der Flieger Fr. Christiansen beiwohnten. Sämtliche Gäste wurden ebenfalls vom Weihnachtsmann bedacht, auch der Reichskommissar u. der Wehrmachtsbefehlshaber wie unser Bild zeigt.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/cef3234e-0259-11e7-904b-d89d6717b464/media/4660e6fc-0afa-0a06-0b34-ff10bcdd6f14

Om toch aan brandstof te komen worden veel leegstaande huizen door de lokale bevolking illegaal gesloopt. Dit gebeurt bijvoorbeeld in de Amsterdamse jodenbuurt en in Den Haag waar wijken vlakbij de kust ontruimd zijn vanwege de bouw van de Atlantikwall.De houten balken, kozijnen, deuren en vloeren verdwijnen in de kachel. Ook de trambanen worden overhoop gehaald vanwege de houten balkjes, die als brandstof kunnen dienen. 

NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944 - 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Vervoer (sloop) hout in Den Haag. Foto Menno Huizinga (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • sloop
  • brandstoffen
  • hout
  • hongerwinter
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Vervoer (sloop) hout in Den Haag. Foto Menno Huizinga
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/384d0d8c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/502a2f95-03e2-8e32-4483-678c582c9743
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944 - 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Huizenafbraak door burgers. Foto Menno Huizinga (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • sloop
  • brandstoffen
  • hongerwinter
  • huizen
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Huizenafbraak door burgers. Foto Menno Huizinga
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/387de4de-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/0c37cc31-e425-a051-37f6-7840c8515d52
Een Haagse vrouw wordt bestolen van haar zojuist verzamelde hout. Leegstaande woningen werden ontdaan van ramen, deuren, vloerdelen, betimmeringen en balklagen. Alles wat maar brandbaar was werd meegenomen. In Den Haag waren vooral huizen in het gebied dat geëvacueerd was ten behoeve van de aanleg van de Atlantikwall, doelwit van ´houtrovers´. Alleen al in de Hofstad werden in de hongerwinter 1800 panden gesloopt, terwijl nog eens 1000 panden ernstig en meer dan 12.000 licht werden beschadigd. Zwarthandelaren lieten op bestelling woningen tot de laatste spijker slopen. (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
Menno Huizinga, 1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • brandstoffen
  • hout
  • hongerwinter
beschrijving
Een Haagse vrouw wordt bestolen van haar zojuist verzamelde hout. Leegstaande woningen werden ontdaan van ramen, deuren, vloerdelen, betimmeringen en balklagen. Alles wat maar brandbaar was werd meegenomen. In Den Haag waren vooral huizen in het gebied dat geëvacueerd was ten behoeve van de aanleg van de Atlantikwall, doelwit van ´houtrovers´. Alleen al in de Hofstad werden in de hongerwinter 1800 panden gesloopt, terwijl nog eens 1000 panden ernstig en meer dan 12.000 licht werden beschadigd. Zwarthandelaren lieten op bestelling woningen tot de laatste spijker slopen.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/385e6ef6-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/258e4de1-c8d6-6d8c-7b11-a7615ca934cc
Een vrouw draagt brandhout uit een illegaal gesloopt pand vanwege brandstofschaarste, ontstaan door de landelijke spoorwegstaking. Menno Huizinga, 1907 - 1947, was een vakfotograaf die o.a bedrijfs- en reclamefotografie maakte. Zijn werk toont veel overeenkomsten met de nieuwe zakelijke fotografie uit de jaren 20 en 30. In de eerste oorlogsmaanden maakt hij pasfoto's voor de nieuwe Persoonbewijzen. Begin 1941 krijgt hij een baan bij de Luchtbeschermimg waar hij tot in 1944 blijft werken. Hierdoor kan hij met toestemming van de Duitsers overal reportages maken van bominslagen en verwoestingen. Zijn werk dient ook als dekmantel voor zijn werk voor het verzet. Vanaf eind 1943 " werkt" hij voor de verzetsgroep Packard. Al in 1941 begint Huizinga het leven in bezet Den Haag te fotograferen. In 1942 fotografeert hij de aanleg voor de Atlantik wall en de afbraak die daarvoor nodig is. In 1943 het kappen van het Haagse Bos, in 1944 Dolle Dinsdag. En in de winter de jacht op alles wat brandbaar was. Hij verbergt zij kamera, een Leica, in een kaaskistje waar een gaatje in gezaagd is. Tot slot fotografeert hij de bevrijding, de intochten en de feesten. In totaal onstonden ruim 700 foto's van het dagelijks leven in Den Haag.
Vervaardiger, datum
Menno Huizinga
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • sloop
  • burgerbevolking
  • dagelijks leven
  • brandstoffen
  • schaarste
  • hout
  • vernielingen
  • hongerwinter
  • spoorwegstaking
  • klederdrachten
  • huizen
beschrijving
Een vrouw draagt brandhout uit een illegaal gesloopt pand vanwege brandstofschaarste, ontstaan door de landelijke spoorwegstaking. Menno Huizinga, 1907 - 1947, was een vakfotograaf die o.a bedrijfs- en reclamefotografie maakte. Zijn werk toont veel overeenkomsten met de nieuwe zakelijke fotografie uit de jaren 20 en 30. In de eerste oorlogsmaanden maakt hij pasfoto's voor de nieuwe Persoonbewijzen. Begin 1941 krijgt hij een baan bij de Luchtbeschermimg waar hij tot in 1944 blijft werken. Hierdoor kan hij met toestemming van de Duitsers overal reportages maken van bominslagen en verwoestingen. Zijn werk dient ook als dekmantel voor zijn werk voor het verzet. Vanaf eind 1943 " werkt" hij voor de verzetsgroep Packard. Al in 1941 begint Huizinga het leven in bezet Den Haag te fotograferen. In 1942 fotografeert hij de aanleg voor de Atlantik wall en de afbraak die daarvoor nodig is. In 1943 het kappen van het Haagse Bos, in 1944 Dolle Dinsdag. En in de winter de jacht op alles wat brandbaar was. Hij verbergt zij kamera, een Leica, in een kaaskistje waar een gaatje in gezaagd is. Tot slot fotografeert hij de bevrijding, de intochten en de feesten. In totaal onstonden ruim 700 foto's van het dagelijks leven in Den Haag.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/d8fa8d22-591c-f4c9-9dbe-b51f3aa90526/media/baecf1bd-4a8a-be14-74b2-c506d381f330
Tweede Wereldoorlog.Nederland. Het zoeken van blokjes hout en sintels tussen de tramrails in Amsterdam . Dit materiaal wordt gebruikt als verwarming in de hout kachels tijdens de Hongerwinter. Foto 1945. (1945)
Vervaardiger, datum
Wiel van der Randen, 1945
trefwoorden
  • brandstoffen
  • schaarste
  • hout
  • hongerwinter
  • trams
beschrijving
Tweede Wereldoorlog.Nederland. Het zoeken van blokjes hout en sintels tussen de tramrails in Amsterdam . Dit materiaal wordt gebruikt als verwarming in de hout kachels tijdens de Hongerwinter. Foto 1945.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/f763ef10-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/72f2632d-1c28-ac03-1d2e-5ed1b84d657c

Maar tijdens de hongerwinter zijn er weinig kerstbomen te vinden. Terwijl er beneden de rivieren in bevrijd Nederland vaak kerst wordt gevierd met de geallieerde militairen, zijn voedsel en brandstof in bezet Nederland ontzettend schaars. De Duitse en lokale Nederlandse autoriteiten hebben eerder al veel bomen gekapt om brandhout uit te kunnen delen. Ook zijn er bomen gekapt vanuit militaire overwegingen, zo wordt het zichtveld vergroot en kan makkelijk gericht geschoten worden.

Verdwijnende bomen

Daarnaast vindt er veel illegale houtkap plaats. In de stad verdwijnen steeds meer bomen en stedelingen trekken ook de stad uit, op zoek naar meer bomen om te kappen. Zo worden bossen gedurende de Hongerwinter steeds leger. Deze houtkap is, net als het slopen van leegstaande huizen en trambanen, illegaal. Wanneer een politieagent of Duitse militair nadert stuiven de mensen uit elkaar en verstoppen zich. Het illegaal vergaren van brandhout wordt vaak door de vingers gezien, maar er worden ook mensen voor opgepakt. Toch blijven velen de gok wagen. De nood is ontzettend hoog, het brandhout is namelijk niet alleen nodig voor het verwarming van de woning: ook koken gebeurt tijdens de Hongerwinter bij gebrek aan gas op alternatieve brandstof.

In de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog zijn er nog volop kerstbomen in Nederland te vinden, maar in 1944 is dit niet meer het geval. Bomen worden niet langer naar binnen gesleept en opgetuigd, maar belanden in de kachel om zo te voorzien in de basisbehoeftes van de Nederlandse bevolking.

Foto van arrestatie van illegale bomen zagers. Tekst achterop: 'Bomen zagen voor brandhout'.
Collectie
Vrijheidsmuseum
trefwoorden
  • burgerbevolking
  • politie
  • arrestaties
beschrijving
Foto van arrestatie van illegale bomen zagers. Tekst achterop: 'Bomen zagen voor brandhout'.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/c3edf374-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/2e2ad361-4e15-1311-448a-68293f463b82
Omgezaagde bomen worden in bundels bij elkaar gebonden en per fiets over de bevroren ondergrond naar huis vervoerd. (1942-02-27)
Vervaardiger, datum
H.J.M. Valks, 1942-02-27
trefwoorden
  • bomen
  • brandstoffen
  • schaarste
  • hout
  • winter
  • verwarming
beschrijving
Omgezaagde bomen worden in bundels bij elkaar gebonden en per fiets over de bevroren ondergrond naar huis vervoerd.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/01754ea4-025b-11e7-904b-d89d6717b464/media/8f3f5d7d-4aff-6848-40c5-58115dbde4b0
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (April 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. De bomen sneuvelden één voor één. (April 1945)
Vervaardiger, datum
April 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • brandstoffen
  • hongerwinter
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. De bomen sneuvelden één voor één.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/384e3982-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/3a692424-2d05-cede-a575-209cf40e90e2
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944 - 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Meisje krabt de bast van een boom. Foto Menno Huizinga (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
Menno Huizinga, 1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • brandstoffen
  • hongerwinter
  • kinderen
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Meisje krabt de bast van een boom. Foto Menno Huizinga
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/387850f0-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/3ae424dc-9654-6fcc-cb96-c263382c1f88
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Zo hoog, dat zelfs vrouwen en kinderen bomen omzagen en ze in kinderwagens vervoeren. "Sprokkelen" in het Zanenbos te Haarlem. (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • burgerbevolking
  • brandstoffen
  • hongerwinter
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Zo hoog, dat zelfs vrouwen en kinderen bomen omzagen en ze in kinderwagens vervoeren. "Sprokkelen" in het Zanenbos te Haarlem.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3857f652-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/19d30b14-aaaf-d1e0-8438-bb0da9f4189b
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944 - 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • brandstoffen
  • hongerwinter
  • kinderen
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/3869067c-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/c6a2d401-9730-7d26-c1fa-ab99b981a3b1
De burgerij bezig met het kappen van bomen wegens brandstofgebrek tijdens de hongerwinter.
Reproductie. (1944-01-01)
Vervaardiger, datum
1944-01-01
Collectie
Noord-Hollands Archief
trefwoorden
beschrijving
De burgerij bezig met het kappen van bomen wegens brandstofgebrek tijdens de hongerwinter.
Reproductie.
http://www.beeldbank.noord-hollandsarchief.nl/memorix/cf8ab6a8-e7cd-c32b-3514-3bd321330895
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (Februari 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Houtvoorziening. (Februari 1945)
Vervaardiger, datum
Februari 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • burgerbevolking
  • brandstoffen
  • hongerwinter
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Houtvoorziening.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/38586d94-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/6f239e1f-afe6-64ea-4368-3b456d865597
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1945-02-05)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Houtuitdeling aan de Brink in Hillegom. (1945-02-05)
Vervaardiger, datum
1945-02-05
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • brandstoffen
  • hongerwinter
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Houtuitdeling aan de Brink in Hillegom.
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/386d421e-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/a7a30457-64b3-3b8c-11e1-2857e2365586
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (1944 - 1945)
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Vader en twee kinderen kappen hout. Zie ook nr.84759 (1944 - 1945)
Vervaardiger, datum
1944 - 1945
Collectie
NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
trefwoorden
  • bomen
  • brandstoffen
  • hongerwinter
beschrijving
Hongerwinter 1944-1945. Brandstoffennood. Vader en twee kinderen kappen hout. Zie ook nr.84759
https://beeldbankwo2.nl/nl/beelden/detail/38795dec-025a-11e7-904b-d89d6717b464/media/a879d39d-fab7-4535-8fad-bbff939e4f76

Meer weten over kerst tijdens de Tweede Wereldoorlog?